„D’ Rhy-Stube“ in dr Gschicht

Dert, wo dr Rhy in altersgrauer Zytt
D’ Joch vo dr Alte Brugg umbrandet het
(’s isch lang die Ainzig gsii vo Konstanz obe
Dr ganzi Rhenus abe bis ans Meer,
Und baue loh het si dr Bischof Heinrich
Vo Thun – sy Plaschtik gsehsch an unserem Minschter) –
 
Vo sällem Egge vom Groossbasler-Ufer
Wo d’ Langschiff glandet händ (dorum: „D’ Schiffländi“ !),
Dert fiehrt e Strooss duruff im Rhybord nooche;
Die Strooss (hitt sait me-re dr „Bluemerain“)
Het vor vyl hundert Johr no „Crüz-Gass“ ghaisse. –
D’ Vorstadt „ze Crüz (hitte d’ Santihans)
Isch sälli Zytt „bischöflich Lehen“ gsi,
D’ Here vo Eptige händ driber gherrscht,
En edel Gschlächt, wo mänge Sturm erläbbt het
1225
(So under anderem en Iiberfall
Vom Graf vo Habsburg – ’s Johr druff isch er Keenig . . . )
 
Dert isch in alter Zytt d’ Brandolf-Kapälle
Und nooch derby dr mächtig Salzturm gstande.
Und wytter oobe „an dem Pluomenplatz“
Am Gaschthof Blueme (dä haisst hitt „Drei Keenig“)
E Huus: ’s „Utinger Badt-Hauss„ het das ghaisse
1272
Und mit däm Namme stoht ’s zem erschte Mol
In unserer alte Chronik z’ Pärgamänt.
Das isch noo mäng Johrhndert langer Gschicht
D’ „RHY-STUBE“ worde, wie si hitte stoht !
Vo däre Gschicht wott y e glai verzelle.
 
„Das Alte Bad“ – “Utingers Badestuben“,
1255
Speeter emoole „ze der isenen Thür
Der Spiegelgasse gegenüber“ gnennt,
Isch währschaft baut gsi, sturm- und wätterfescht !
Wo unseri gueti alti Stadt versinggt
1300
Im Beebe-n-und in Fyr, in Not und Tod
(’s Ärdbeebe-Buech studiert – ’s lytt im Archiv !),
Isch an däm Huus kai Ziegel aabegheit . . .
 
Es het au sunscht gar mänggs no iberstande
1356
Mit syner Stadt: Dängg an die „beesi Fasnacht“, 1376
Dängg an Sankt Jakob und sy Heldelied 1444
Dängg an d’ Konzils-Zytt, wo (– wär waiss ? –) vilicht
Mängg fremde Her Prälat ko isch go bade
Im „Utiger Bad“ – kurzum: Vo sälle Zytte,
1431-1448
Wo ’s Santihansler Tor und stolzi Muure
Zum Schutz fir d’ Vorstadt und die ganzi Stadt
Baut worde sinn, bis zue däm groosse Tag,
Wo d’ Basler statt em toote Muureschutz
In Schutz vo treije-n-Aidgenosse ko sinn.
1385
Dur ihre-n-Ytritt in der Schwyzerbund,
Isch mängge Sturm guet iberstande worde
Und ’s isch vyl Wasser an däm Huus verby. –
 
1501
Drei Johr druff wird ’s „Utinger Badt-Hauss“
Karthyser-Bsitz, dr Kaplan Peter Scholler
Vo dr Sankt Theodors-Kirche kauft e Pfruend
Im mindere Basel, git derfir an Tusch
„mit allen synen Rechten, so er hat,
Dass Hauss hinter der Herperge zum Plumen“;
Vo dert ewägg kunnt ’s Huus in Burgershand. –
 
Was kennt me-n-us dr Chronik nit verzelle !
Und schynt au hitte mänggs belanglos fascht –
Zue sälle Zytte isch es wichtig gsi :
1504
D’ Uffhebig vo de Martins-Zins fir d’ Bischeff,
Wo si am Martins-Dag als ygnoh händ –
1524
’s Johr druff dr erschti groossi Buure-n-Uffstand
Vor unsere Muure-n-uss, im Baselbiet –
1525
Derno kunnt ’s Pescht-Johr (Friehlig bis Oktober)
Dr „schwarzi Tod“, und ’s halbi Volgg sinkt z’ Grab –
1526
Und no-n-e Jehrli speeter stirbt dr Froben,
Dr Druggermaischter, grooss und wältberiehmt,
Und dr Erasmus in sym tiefe Schmärz
Schrybt em e Nohruef, scheener wisst y kaine . . .
 
Vo mänggem groosse Ma gäb ’s no z’ verzelle,
So byschpilswys au vom Oekolampad.
1527
Vom groosse Reformator, wo „in Liestall
Festpredigt hielt an einer schönen Külbi“
Und sicher, wo-n-er zrugg uff Basel ko isch,
’s „Utinger Bad“ bsuecht het – fir sich z’ verkiehle
1530
(Trotzdäm in sällem Johr dr wildi Birsig
so hooch stirmt, ass drinn ’s Rothuus badet het) . . .
 
Doch mache mer e Sprung vo säller Zytt
Ins nägscht Johrhundert (fir vom Badhuus z’ reede):
1529-1530
In synere „Beschreibung der Statt Basel“
Erwähnt kai Gringere-n-als dr Felix Platter
Das „Badt-Hauss“ – also het au är ’s gwis bsuecht;
’s het dertzmol scho im Spale-Torwart ghert.
Druff abe kunnt das Huus (d’ Gschicht het e Lugge !)
Vomene „Meister Schwerter Hans“ an d’ Gant.
1610
Und wär het ’s kauft ? Was sage si derzue,
Verehrte hittige Regierigsrot ?
E Handelsma mit Namme Abraham Miville
Erwirbt ’s und zahlt vierhundertfuffzig Pfund !
Er schynt ’s gly (gwis mit Gwinn) verquantet z’ ha –
E Peter Battier kauft ’s, e guete Burger,
„Der Aelteste von der Franzosen-Kirche“,
E Handelsma, wo kurz druff uff eim Haimwäg
Vo Frankfurt vo dr Oschtermäss im Schwarzwald
Ermordet wird . . .
. . . Vo syne Creditore . . .
1654
Erstoht ’s e Postillion, dr Peter Achmann,
Vyl billiger, ass es dr Miville zahlt het
(Dreihundertfimfefuffzig Pfund), – doch ’s goht nit;
Händ d’ Lyt ächt nimm so flyssig bade welle ?
Isch ächt dä Achmann z’ wenig lang seriös gsi ?
Er blybt in Schuldehaft. Sy gscheiti Frau
Verkauft ’s „Utinger Badhaus“ schlächt und rächt
1655
An e Her „Hans Jakob Weibert, den Jüngern“,
E Ma, wo mängg Johr Syydefärber gsii isch
Und dorum ’s Dungge, ’s Wäsche, ’s Bade, gwennt;
(Und während syner Zyt, das muess erwähnt sy,
1666
Wird ’s Huus zer Blueme ins „Die Keenig“ umtauft,
„Ob den drei Königen“ haisst d’ Lag vom Badhuus !)
 
Fascht fimfezwanzig Johr lang het dä Färber
1681
Guet bstande druff. Denn isch e Kiefer ko,
Dr Johann Spörlin; lang het dä ’s nit gha –
Er het vermuetlig meh sy Kählkopf badet
Ass d’ Gescht . . . me het em bald sy Bsitz abgnoh.
Dr Gwinner isch e gscheyte Rootsher gsii,
Ain uus eme guete Gschlächt (Räspinger – allwäg !)
Dä „Lieni“ het das Badhuus „yneegfröönt“
So het me dozmool anstatt „pfände“ gsait,
1691
Und het ’s denn mit beträchtlig hochem Gwinn
Em Alexander Beck, Chirurgesuhn
Und synere Frau, im Esther Frey, verkauft
Fir bari zwanzighundertachzig Pfund –
E prächtig Gschäft ! Es fallt grad in die Zytt,
Wo zwai Eraignis z’ Basel Stadtgspreech sind:
Dasch ainersyts dr Hunger, wo grad herrscht
(d’ Regierig losst bim „ussere Schitzehuus“
Gäld, Brot und Mähl an armi Lytt verdaile –)
Und anderersyts dr Fall vom Lindemeyer,
Vom Pergamänter, wo am Seiblatz unde
Dr aigene Frau, wo in de-n-Umständ isch,
Am häle Dag rund zwanzig Stich versetzt,
Druff flichtet – und sich ime-n-e Nochberhuus
Mit eme Sabel teedlig ’s Härz dursticht
(Und trotzdäm no-n-e Chrischtligs Grab bikunnt
„ze Sankt Elisabetha“, will en schynt ’s
D’ Melanchonie und d’ Taubsucht triibe haige) –
Me gseht: Au in dr „guete-n-alte Zytt“
Isch z’ Basel ganz nit alles halig gsii . . .
Item: Dä Xandi Beck, Suhn vom Chirurg,
Dä het wohrschynt ’s vo dr Anatomie
Und vom Kuriere (scho vom Babbe här)
Mänggs kennt und mit däm Badgschäft gschiggt vergnipft.
Dernäbe isch er an d’ Regierig glangt
Und het d’ Erlaubnis griegt zem Kaffi-Uusschangg.
Samt allem, was dermit verbunde-n-isch –
1694
So wird „das alte Bad“ in sällem Johr
„Gaststätte“ (und isch das bis hitte blibe !). –
Däwäg isch ’s Badhuus fein uff d’ Heechi ko;
1694
Und wo dr Xandi gschtorbe-n-isch, het d’ Wittib
’s Huus mit em Bader Peter Kobold gfiehrt
(Aer wird fir d’ Badgescht gsi sy, sie fir ’s Koche)
Und sägesrych isch ’s däwäg wyttergange
Im „Caffee-Hauss ob den Drey Königen“.
 
1710
Sy nägschte Herr, dr Kiefer Niclaus Eglin
Griegt d’ Konzession für e „Pasteten-Ofen“,
Derzue „zem Brenne und zem Destillieren“
(Lutt alte Protokoll vom Fimfergricht) –
So isch das Kaffi-Huus zer Witschaft worde;
Sy Gschäftgang waggst – und dodermit sy Wärt,
1734
Und wo ’s no volle fimfedyssig Johr
D’ Wittfrau dernoo an ältschte Suhn verkauft,
An ehrewärte Paulus Eglin-Socin
(Achtdausig Pfund dyr !) isch es „bodenzinsfrei“
Und blybt fascht sibzig Johr Familiebsitz
Dur Zytte, wo-n-e neij Zytt gebäre.
 
In Frankrych ruume d’ Jakobiner uff –
Denn hebt dr Näpi d’ Wält fascht uus de-n-Angle
Und – goht dra z’ Grund. Au Basel gschpyrt sy Aend;
1769
Wo d’ Feschtig Huningue vo de-n-Alliierte
Belageret wird, do losst dr Barbanègre,
Dä wietig General, uff Basel schiesse,
Dass d’ Kugele gar bis in d’ Dalbe fliege.
Au uff Glaihynige und in d’ Santihans,
’s braicht au d’ Spitalstrooss – doch dr Bluemerai
(Samt Gasthof „Utiger-Bad“), dä blybt verschoont,
Und uffgschnuuft het dr Paulus Egli-Soci,
Wo denn dr Barbanègre ehrevoll
Kapituliert und goht. –
 
1815
Scho drey Johr druff
Kunnt ass e „vornähm Huus“ ins Gasthuus z’ Gascht,
En „Oberst Gustaffson“, wo nit wytt wohnt
– By ’s Zäslis in dr Vorstadt 72 –
Me waiss, das isch emool e Keenig gsi,
Dr Schwede-Keenig Gustav Adolf IV.
Wo ins Exil het miesse, will au är
– Wie mängge Firscht – vom Neije nyt will wisse . . .
 
Jä: ’s „mit dr Zyt goh“ will verstande sy !
Nit numme d’ Egli-Soci händ ’s verstande –
1818
D’ Noofolger au: d’ Familie Maring
Het (d’ Chronik zaigt ’s) das Gaschthuus währschaft gfiehrt
Vom Babbe bis uff d’ Dechtere, d’ Schwigersehn;
Die hänn ’s erläbt, ass in dr Santihans
1832
Dr erschti (Elsass-) Bahnhof anekunnt
Dert, wo hitt d’ Stroofastalt die Gattig macht !)
Und wider abbruchryff wird, will jo Basel
Dangg dr Centralbahn ihre-n-Architekte
1845
Dr dimmschti Bahnhof griegt vom ganze Land
(Worum dr dimmscht ? Froog nur im Gundeli usse !
Froog jede Fremde, wo in Basel aakunnt
Und d’ Stadt suecht und . . . zer Pauluskirche duublet,
Braicht er nit d’ Richtig Wolf, d’ Strooss uff Blätzfälde) . . .
 
1862-1864
Erscht ebbe zwai Johr noonem Sibzger-Krieg
Do wäggslet unser Huus vo neijem d’ Hand
Die neije Bsitzer, ’s Ehepaar Wald-Linder
Erläbe ’s mit, wie unseri gueti Stadt
1873
Zer zwaite Brugg kunnt, dangg em Groossroots-Bschluss.
Zwaihundertfimfezwanzig Meter lang,
Fimfviertel Millioone Kilo Yse
Und zwai Millione hundertdausig Keschte –
Das zämme git die Johanniter-Brugg . . .
 
So wäggselvoll isch d’ Gschicht vo däm Gwartier
Und so eraignisrych d’ Gschicht vo däm Huus,
1877
Bis ’s um d’ Johrhundertwändi dangg em Kaifer,
Em Heinrich Bauer-Sturm (sy Wirt haisst Wick)
1899
Zem neije Namme kunnt, : Zem „Baur-au-Rhin“
Und H ô t e l wird, mit „Café-Restaurant“.
 
Sythär hänn ’s Wyschaängg gha und Traiteur, Kech,
1901
’s sind Wäber, Leubin druff ko, Käller, Stalder
Et cetera – bis zmitts in zwaite Wältkrieg
En altbekannte und bewährte Wirt
– Hermann Filss-Huubesak – mit synere Frau
1914-1940
Das gueti alti Huus erworbe het.
 
Hitt gsehsch, was under syner Bauherrschaft
1941
Dr Architekt Hans Wysseborn druus gmacht het:
Es isch e Bijou worde, nagelnej
Und drotzdäm alt und scheen . . .uff ai Bligg merggt me:
Dä Bauherr het nit gnorzt ! So darf me stolz sy:
Bim guete Mumpfel und bim alte Dropfe
Luegsch uff dä Strom, wo syt Johrdausig ruscht –
D’ Stadt gheert zue ihm . . . zue ihre gheert dr Rhy –
De gschpyrsch: Do ka me still und zfriide sy !
1943

Erschienen am 12. August 1943 in der National-Zeitung.